Sau nhiều năm run các startups, scale nhân sự thì mội hiệu ứng phụ mình nhận được là cảm giác hay lo lắng và mất ngủ. Sau 4 năm đánh vật với các vấn đề về tâm lý và giấc ngủ thì mình gần như đã vượt qua, không còn mất ngủ nữa.

Sau mùa covid mình thấy ít nhất 5-6 người xung quanh mình bị mất ngủ, khó ngủ. Vì vậy mình viết bài này để chia sẻ những thứ mình học được và hy vọng cũng giúp những người khó ngủ, mất ngủ vượt qua được các vấn đề này dễ dàng hơn.

Mất ngủ rất khó chữa

Giai đoạn mất ngủ căng nhất của mình là 3 ngày liên tiếp không ngủ, có thể nói là không gì tệ bằng cảm giác đó, kể cả so với tất cả các cơn ốm, sốt, gãy tay, đau mắt, vì nó ảnh hưởng tâm lý một cách thậm tệ. Suốt cả ngày lờ đờ mệt mỏi, không làm được vì gì. Tối đến thì lại nằm sợ là tối nay lại không ngủ được nữa.

Nhưng việc mất ngủ rất khó giải quyết vì chuyên gia chữa bệnh mất ngủ ở Việt Nam hầu như không có, mình đã từng đi gặp bác sĩ tâm thần, nhưng bác sỹ chỉ cho thuốc chống căng thẳng, nói vài câu và sau một thời gian nếu gặp vấn đề gì đó như stress, đau lưng là việc mất ngủ lại quay lại.

Thêm vào đó, các vấn đề dẫn tới việc mất ngủ thường bổ trợ cho nhau: nếu bạn mất ngủ, bạn sẽ đau đầu, không minh mẫn ~> vấn đề tâm lý càng khó được xử lý ~> lại sợ mất ngủ ~> càng mất ngủ thêm. Hay nếu bạn mất ngủ, hôm sau bạn sẽ bị đau lưng, đau cổ ~> tối hôm sau lại càng khó ngủ vì cổ và lưng bị đau.

Bản chất của việc mất ngủ

Qua cuốn sách Why We Sleep, được biết 95% những người mất ngủ là vì gặp vấn đề tâm lý hoặc sức khỏe nào đó, rất hiểm người mất ngủ vì vấn đề của não bộ, sinh lý. Vì thế phần lớn mọi người bị mất ngủ cần tin tưởng là vấn đề mất ngủ có thể được xử lý sau khi vấn đề tâm lý và sức khỏe khác được giải quyết, khả năng cao là bạn không mắc phải vấn đề mất ngủ mãn tính đâu!

Trước mình luôn tự hỏi tại sao hồi bé ngủ tốt mà bây giờ có tuổi khó ngủ thế? Sau tìm hiểu thì thấy 2 lý do: khi có tuổi, cơ thể ít tiết ra chất melatonin tự nhiên hơn và cuộc sống gặp nhiều vấn đề tâm lý, sức khỏe hơn. Do đó càng có tuổi cần phải tập "sleep hygiene" mới duy trì được giấc ngủ tốt.

Các cách xử lý vấn đề mất ngủ sai: Uống rượu không phải là một cách tốt để chữa mất ngủ

Một số người khuyên là khó ngủ thì uống rượu, hút cần vào là dễ ngủ ngay, nhưng nó chỉ đúng với những người bị khó ngủ 1-2 ngày, những người bị mất ngủ vài tháng tới vài năm thì việc dùng chất kích thích thậm chí còn gây hại.

Khi bị phụ thuộc vào chất kích thích như rượu, cần hay thuốc ngủ lâu dài sẽ làm cho các chất kích thích này dần mất hiệu quả, cần liều lượng cao hơn, uống nhiều rượu hơn. Việc dùng chất kích thích như rượu hay dùng cần (có THC) sẽ giống như việc đánh thuốc mê bộ não, chỉ ép não vào trạng thái ngừng hoạt động, không đạt được trạng thái ngủ sâu (trạng thái ngủ quan trọng nhất để recover cơ thể).

Cá nhân mình có thời gian uống rượu để đi ngủ nhiều quá thành ra khi bị đau dạ dày, sau đó không uống rượu được nữa là tình trạng mất ngủ, sợ mất ngủ tăng lên nhanh, càng trầm trọng.

2 bước để chữa mất ngủ đơn giản

1. Xác định các vấn đề dẫn tới việc mất ngủ của bạn là gì, thường sẽ có: tâm lý (lo lắng, stress, burn out, trầm cảm), sức khỏe (đau lưng, cổ, đau dạ dày) và xử lý các vấn đề này.
2. Thực hiện "sleep hygiene" - chuẩn bị để có 1 giấc ngủ tốt: giống như việc vệ sinh cá nhân, tắm rửa hàng ngày để có cơ thể sạch sẽ, bạn cũng nên có một routine cho mình để có giấc ngủ và sức khỏe tâm lý tốt.

Dưới đây mình đưa ra một số phần để đạt được 2 ý trên.

Làm sao để có tâm lý tốt khi ngủ

Với một thế giới đang thay đổi nhanh chóng, việc gặp vấn đề tâm lý và thoát ra khỏi nó thật sự là rất khó. Những người thành công mà mình đã từng tiếp xúc thì thường họ có những cách rất hữu hiệu để đối mặt với các vấn đề tâm lý, từ đó họ mới có thể đi đường dài, VD: tối ngủ cái là hết stress, coi mất tiền, thất bại là chuyện nhỏ, là chuyện bình thường, coi như là chơi game, restart làm tiếp, chơi tiếp. Hoặc họ có một cách rất hiệu quả để thoát ra khỏi các vấn đề tâm lý, giảm stress, VD: routine chơi với gia đình, pet, chơi với bạn bè.

Một ý mình thấy các phương pháp tâm lý học hay sử dụng đó là coi nhẹ mọi thứ, coi tất cả vấn đề như thất bại, tiền bạc, các mối quan hệ đều nhẹ nhàng, mất cũng không sao cả thì tự nhiên sẽ không còn lo nữa. Bạn có thể đọc thêm các phương pháp Khắc Kỷ (Stoicism), các sách Phật Giáo, The Worry Trick, DARE để tìm cho mình phương pháp phù hợp.

Cá nhân mình là một người hay lo lắng, bị mắc chứng anxiety disorder, mình thấy việc viết tất cả nỗi lo mình đang có, và viết ra các solution, các giải pháp tốt nhất mình có thể thực hiện nếu nỗi lo xảy ra giúp tâm trí không còn bị suy nghĩ quá nhiều về các nỗi lo đó nữa.

Làm sao để có sức khỏe tốt cho giấc ngủ

Nếu giấc ngủ của bạn bị ảnh hưởng vì một bệnh nào đó thì bạn hãy cố gắng chữa tận gốc các bệnh này.

2 căn bệnh cực kì phổ biến trong thế giới hiện đại ngày nay (mình từng mắc cả 2 bệnh) là đau dạ dày và đau lưng, cổ vai gáy ảnh hưởng lớn tới giấc ngủ.

Đay dạ dày: hãy ăn nhiều chất sơ (rau, hoa quả)! Nếu phải ăn đêm vì đau hay đói thì hãy ăn nhẹ trước khi ngủ như gạo lức, các loại hạt.

Nếu bại đau lưng, cổ:

• Tập các bài yoga giãn cơ trước khi ngủ và sau khi ngủ dạy.
• Mua các máy massage xung điện (khá rẻ tiền) để dùng trong ngày hay trước khi ngủ.
• Tập cơ bụng - rất hiệu quả nếu bạn bị đau lưng dưới.
• Dùng các ghế chỉnh lưng khi ngồi làm việc nếu công việc bạn phải ngồi nhiều.
• Mua cho mình đệm, và gối thật phù hợp và thoải mái. Cá nhân mình sau khi bị đau lưng thì thấy nằm nệm cao xu thấy rất thoải mái (chỉ cần mua các loại rẻ tiền) là được. Ngoài ra mình thấy việc đau cổ nằm gối của lock n lock cũng giúp hết đau cổ và dễ ngủ hơn khá nhiều.
• Nếu phải đi tới một thành phố khác, nằm các đệm mềm, không thoải mái, mình thấy việc tự chế ra một chiếc gối mỏng để kê lưng cũng giúp không bị cong cột sống khi nằm các đệm mềm, cũ ở khách sạn.

Thực hiện sleep hygiene cho người dễ mất ngủ

• Đi ngủ và thức dạy cùng một giờ, không ngủ nướng, thức đêm cuối tuần. Nhưng việc quan trọng vẫn là tâm lý thoải mái, nếu có không làm tốt một hôm cũng đừng quá căng thẳng.
• Hạn chế tiếp xúc với ánh sáng trắng (đèn led, ti vi, điện thoại, 1 tiếng trước khi ngủ) - có giai đoạn khó ngủ quá mình còn mang kính râm vào buổi tối trước khi ngủ để tránh tiếp xúc với quá nhiều đèn ?.
• Tiếp xúc trực tiếp (như đi bộ trong công viên) hoặc gián tiếp (ngồi cạnh cửa sổ) với anh sáng mặt trời, việc này giúp cơ thể sản sinh melatonin tự nhiên tốt hơn.
• Xây dựng cho mình một routine trước khi ngủ, VD: thiền nhẹ, đọc sách, dãn cơ, bật white noise, nghe pod cast giúp ngủ ngon, ngủ
• Xây dựng cho mình một routine thực hiện khi khó ngủ: VD: uống 1 viên thuốc củ bình vôi, đọc sách nhẹ nhành 5~20p cho tới khu buồn ngủ.
• Thức dạy giữa đêm và khó ngủ lại: VD: dùng bài thiền back to sleep hoặc thiền thở trong app Balance.
• Chuẩn bị môi trường ngủ phù hợp, VD: phòng tối, yên tĩnh, nhiệt độ mát phù hợp. Bạn có thể dùng bịt tai, bịt mắt, app white noise trên điện thoại, gối kê để tạo ra môi trường mà không phải thay đổi quá nhiều khi ở nhà cũng như đi du lịch.

Một số link khác mình thấy sẽ hữu ích:

• Bịt tai loại moldable.
• Bịt mắt lụa.
• Gối kê cổ.
• Gối kê lưng: mua gối nhỏ và tháo bớt bông để kê lưng sẽ giúp khi nằm ở các nệm mềm.
• Hoặc nếu có điều kiện bạn có thể thử các nệm cứng như cao su (không cần phải kymdan), foam.
• App thiền, white noise: Balance app - đây là một cái app tuyệt vời, phù hợp cho các bạn muốn thiền sức khỏe chứ không phải tâm linh.
• Bài tập cơ bụng để giảm đau lưng.
• Bài tập yoga dãn cơ.
• Pod cast giúp dễ ngủ: khi khó ngủ hoặc trước khi ngủ nghe 1 bài 10p (spotify có chế độ hẹn giờ sau khi hết bài).
• Miếng dán massage lưng xung điện.

Một số cuốn sách nên đọc

Sức khỏe tâm lý

• Outsmart Your Anxious Brain: Ten Simple Ways to Beat the Worry Trick hoặc cuốn Trò bịp bợp của lo âu (có bản tiếng việt) của tác giả David A. Carbonell.
• Dare: The New Way to End Anxiety and Stop Panic Attacks Fast.
• Yêu Những Điều Không Hoàn Hảo - Hae Min.

Giấc ngủ và dinh dưỡng

• Why We Sleep - Sao Chúng Ta Lại Ngủ.
• How Not To Die - Ăn Gì Không Chết & Hot Not To Diet.

Từ ngày Beeketing chuyển tên thành OpenCommerce Group (OCG) và tập trung vào ShopBase ecosystem (năm 2019), số nhân sự của OCG đã có sự thay đổi nhanh chóng. Từ 80 người giờ (08/2021) đã gần 400 opener.

Việc công ty đông người chưa hẳn đã là tốt, điều này còn tùy thuộc vào chiến lược và định hướng phát triển của công ty. Nhưng một điều chắc chắn là khi tổ chức đông lên thì việc quản lý, vận hành sao cho hiệu quả càng ngày càng khó lên.

Mình chỉ thực sự hiểu thế nào là chính trị doanh nghiệp mà các bạn làm ở công ty lớn nói tới khi công ty to lên tới giai đoạn này, và mình cương quyết phá bỏ tất cả mọi thứ gọi là chính trị bằng văn hóa minh bạch tại OCG.

Trong rất nhiều thay đổi về cách quản lý, hoạt động ở OCG mà mình đưa ra thì mình nghĩ việc đem lại hiệu quả nhất là đưa ra một mindset chung dành cho toàn công ty, đặc biệt là đội ngũ leader & manager. Vì vậy bài viết này được trích ra từ tài liệu leadership training nội bộ của OCG (do mình tổng hợp từ nhiều nguồn khác nhau) chia sẻ cho mọi người để có thể tham khảo và hiểu hơn về OCG.

Mindsets

Một tổ chức lớn, nhiều người mới sẽ làm cho việc tương tác, phối hợp và giao tiếp trở nên phức tạp hơn. Vì vậy, tất cả nhân sự tại OCG cần có chung mindset, tư duy suy nghĩ như phía dưới để có thể cùng nhau phối hợp hiệu quả hơn.

Nếu team làm việc với nhau mà không cùng ngôn ngữ sẽ kém hiệu quả, như việc 2 người tranh cãi nhau mà không sử dụng chung một ngôn ngữ, sẽ tạo ra nhiều hiểu lầm, thất vọng cho cả 2 phía cũng như tổ chức, làm vấn đề rất khó được xử lý.

Khi team có chung mindset, mọi người sẽ dễ hiểu và cảm thông cho nhau hơn, giúp công việc trôi chảy và trải nghiệm làm việc, phối hợp cùng nhau hiệu quả và hạnh phúc hơn.

Humble & Open-minded - Khiêm tốn & cởi mở

• Tư duy cởi mở (Open-minded) và tính minh bạch triệt để là vô giá và rất cần thiết để có thể học hỏi nhanh chóng và thay đổi một cách hiệu quả.
• Bạn cần luôn sẵn sàng bản thân mình với các cách tiếp cận, các kiến thức, cách làm mới.
• Sử dụng “quy tắc hai phút” để tránh bị gián đoạn liên tục khi tranh luận, nói chuyện. Quy tắc hai phút quy định rằng bạn phải cho ai đó hai phút không bị gián đoạn để giải thích suy nghĩ của họ trước khi bắt đầu với tư duy của bạn. Điều này đảm bảo rằng mọi người đều có thời gian để kết tinh đầy đủ và truyền đạt suy nghĩ của họ mà không phải lo lắng rằng họ sẽ bị hiểu lầm hoặc bị át bởi giọng nói lớn hơn.
• Be humble (khiêm tốn): một trong những cách hiệu quả để trở nên open-minded hơn là bạn cần vừa tự tin về suy nghĩ, quyết định của mình nhưng cũng luôn tự đặt câu hỏi, đưa ra khả năng là liệu cách mình làm, hướng mình suy nghĩ có khả năng sai không?

Candid & Transparency - Thẳng thắn & minh bạch

• Tin tưởng vào sự thật và minh bạch một cách radical (căn bản). Trust in Radical Truth and Radical Transparency.

Nhận ra rằng bạn không có gì phải sợ hãi về việc biết sự thật.

• Nếu bạn giống như hầu hết mọi người, việc đối mặt với sự thật chưa được chuẩn bị khiến bạn lo lắng. Để vượt qua điều đó, bạn cần hiểu một cách thông minh là tại sao những điều sai sự thật lại đáng sợ, nguy hiểm hơn sự thật và sau đó, thông qua thực hành, hãy quen với việc sống chung với chúng.
• Nếu bạn bị ốm, điều tự nhiên là bạn sẽ lo sợ chẩn đoán của bác sĩ - nếu đó là ung thư hoặc một số căn bệnh chết người khác thì sao? Dù sự thật có đáng sợ như thế nào, bạn vẫn sẽ tốt hơn về dài hạn nếu biết sự thật vì nó sẽ cho phép bạn tìm kiếm phương pháp điều trị thích hợp nhất. Điều tương tự cũng đúng khi biết được những sự thật đau đớn về điểm mạnh và điểm yếu của chính bạn. Biết và hành động theo sự thật là một điều rất quan trọng.

Đừng bị cuốn vào tất cả những “điều nhỏ nhặt” đầy cảm xúc và ego (cái tôi) có thể khiến bạn xao nhãng khỏi nhiệm vụ tổng thể.

• VD: tự ái vì kết quả của ý tưởng của mình không tốt mà giấu nó khỏi đội ngũ của bạn để tổn thất lớn hơn.

Thực hiện sự chính trực (have integrity) và yêu cầu điều đó từ những người người khác.

• Đừng bao giờ nói bất cứ điều gì về ai đó mà bạn sẽ không nói trực tiếp với họ và đừng phán xét mọi người mà không chất vấn họ trực tiếp (face-to-face).
• Đừng để lòng trung thành, tình thân với mọi người cản trở sự thật, sự minh bạch và sức khỏe, lợi ích của tổ chức.
• Nếu bạn thấy vấn đề ở đâu đó hoặc ở ai đó thì trách nhiệm của bạn là cần nói ra vấn đề một theo một cách phù hợp và minh bạch, không ỉm đi dẫn tới tổn hại cho tổ chức.

Tạo ra môi trường mà ai cũng có quyền hiểu công việc, mọi thứ theo góc nhìn của họ và không ai có quyền không nói lên những vấn đề, những xung đột, những quan điểm quan trọng cho tổ chức, đội ngũ.

• Speak up, own it, or get out (Nói lên, chịu trách nhiệm về câu nói của bạn, hoặc đừng tham gia).
• Dùng phương pháp 4A Feedback Guidelines để tránh gây xúc phạm người khác khi đưa ra quan điểm của mình.
• Hãy cực kỳ cởi mở. Thảo luận các vấn đề của cho đến khi mọi người đồng bộ với nhau hoặc cho đến khi mọi người hiểu vị trí, vấn đề, quan điểm của nhau và có thể xác định nên làm gì. Rất đơn giản, bạn chỉ cần đưa tất cả các vấn đề mà bạn thấy lên bàn thảo luật, không giấu diếm.
• Đừng ngây thơ về sự thiếu trung thực. Mọi người nói dối nhiều hơn bạn tưởng. Tôi học được điều đó khi ở vị trí có trách nhiệm với mọi người trong công ty. Mặc dù chúng ta có một nhóm người đặc biệt có đạo đức, nhưng trong tất cả các tổ chức đều có những người không trung thực và họ cần phải bị xử lý theo những cách thực tế (practical).
• Ví dụ: đừng tin rằng hầu hết những người bị bắt là không trung thực khi họ nói rằng họ đã nhìn thấy lỗi sai và sẽ không bao giờ tái phạm vì rất có thể họ sẽ lặp lại như vậy. Những người không trung thực rất nguy hiểm, vì vậy việc giữ họ bên cạnh là không thông minh.

Tính minh bạch cấp tiến (radical) không phải là minh bạch hoàn toàn. Nó chỉ có nghĩa là minh bạch hơn nhiều so với thông thường.

• Chia sẻ những điều khó chia sẻ nhất.
• Không chia sẻ thông tin nhạy cảm với đối thủ.
• Đừng để nỗi sợ hãi về những gì người khác nghĩ về bạn cản trở bạn.
• Nắm bắt sự thật triệt để (radical truth) và minh bạch triệt để sẽ giúp bạn có công việc ý nghĩa hơn và nhiều mối quan hệ có ý nghĩa hơn.

4A Feedback Guidelines

Giving Feedback

Aim to assist / Hướng tới hỗ trợ

Phản hồi phải được đưa ra với mục đích tích cực. Đưa ra phản hồi để giảm bớt sự bực bội trong lòng, cố ý làm tổn thương người khác hoặc thúc đẩy chương trình chính trị của bạn không được chấp nhận. Giải thích rõ ràng việc thay đổi hành vi cụ thể sẽ giúp ích như thế nào cho cá nhân hoặc công ty, chứ không phải nó sẽ giúp bạn như thế nào. "Cách bạn hay xỉa răng trong các cuộc họp với đối tác bên ngoài là khó chịu” là phản hồi sai. Phản hồi đúng sẽ là, "Nếu bạn ngừng xỉa răng trong cuộc gặp gỡ đối tác bên ngoài, đối tác có khả năng hơn thấy bạn là người chuyên nghiệp và chúng ta có nhiều khả năng xây dựng một mối quan hệ bền vững."

Actionable / Hành động được

Phản hồi của bạn phải tập trung vào việc mà người nhận có thể làm khác đi. Phản hồi sai: "Bài thuyết trình của bạn đang làm xấu đi thông điệp của chính nó." Phản hồi đúng là, "Cách bạn yêu cầu khán giả đóng góp ý kiến dẫn đến việc chỉ có lãnh đạo tham gia trả lời." Thậm chí còn tốt hơn là: “Nếu bạn có thể tìm ra cách để thu hút sự đóng góp từ nhiều cấp khác nhau khác trong cuộc họp, bài thuyết trình của bạn sẽ có sức mạnh hơn.”

Receiving Feedback

Appreciate / Biết ơn, Trân trọng

Khuynh hướng tự nhiên của con người là đưa ra lời bào chữa hoặc bào chữa khi nhận được những lời chỉ trích; tất cả chúng ta đều tìm cách bảo vệ cái tôi và danh tiếng của mình theo phản xạ. Khi bạn nhận được phản hồi, bạn cần phải chống lại phản ứng tự nhiên này và thay vào đó hãy tự hỏi bản thân, "Làm thế nào tôi có thể thể hiện sự đánh giá cao đối với phản hồi này bằng cách lắng nghe cẩn thận, xem xét thông điệp với tinh thần cởi mở và không trở nên phòng thủ hay tức giận?"

Accept or Discard / Chấp nhận hoặc từ chối, bỏ qua

Bạn sẽ nhận được rất nhiều phản hồi từ rất nhiều người. Bạn được yêu cầu lắng nghe và xem xét tất cả các phản hồi được cung cấp. Bạn không bắt buộc phải làm theo nó. Nói “cảm ơn” với sự chân thành. Nhưng cả bạn và người đưa ra feedback phải hiểu rằng quyết định phản ứng với phản hồi là hoàn toàn phụ thuộc vào người nhận.

Root cause analyses, blind-spot & careful planning - Phân tích lý do gốc rễ, điểm mù & lên kế hoạch cẩn thận

It Is Okay to Make Mistakes and Unacceptable Not to Learn from Them.

• Ai cũng mắc sai lầm. Sự khác biệt chính là những người thành công học hỏi từ sai lầm còn những người không thành công thì không.
• Khi gặp một vấn đề nào đó, bạn cần tìm root-cause, lý do gốc rễ của vấn đề để có thể xử lý vấn đề một cách triệt để.
• Khi bạn làm trong một team hoặc một tổ chức lớn, nhiều khả năng bạn sẽ chỉ nắm bắt được vấn đề theo cách hiểu của bạn mà bạn chưa hiểu kĩ vấn đề theo góc nhìn của team, đội ngũ khác.
• VD: Nếu các features liên tục bị lên production chậm, nguyên nhân đầu tiên nhận ra có thể sẽ là do team dev làm chậm. Lúc này các vị trí quản lý sẽ yêu cầu tuyển thêm dev để làm nhanh hơn. Nhưng nếu về góc độ chuyên môn quản lý, nếu áp dụng các model như scrum, kanban vào thì bạn sẽ thấy có khả năng lý do không phải thiếu dev mà là do việc thiếu tester dẫn tới các features sau khi code xong không được test và giải pháp có thể là cần tuyển thêm tester hoặc thay đổi các tester làm việc như thêm test tự động.
• Các vị trí càng senior, càng nhiều kinh nghiệm thì khả năng bạn đưa ra kết luận nhanh chóng, không phân tích vấn đề cốt lõi, root-cause là càng cao vì vậy bận cần cẩn trọng khi đưa ra quyết định gì đó. Ở vị trí càng cao, các quyết định của bạn càng tốn kém (sẽ có rất nhiều người, tiền của được đầu tư để thực hiện các quyết định của bạn).

Understand your blind spot barrier (rào cản điểm mù).

• Bạn (và mọi người khác) cũng có những điểm mù — những nơi mà cách suy nghĩ của bạn ngăn cản bạn nhìn mọi thứ một cách chính xác. Cũng giống như tất cả chúng ta có các phạm vi khác nhau để nghe cao độ và nhìn thấy màu sắc, chúng ta có các phạm vi khác nhau để nhìn và hiểu mọi thứ. Mỗi chúng ta nhìn mọi thứ theo cách riêng của mình. Ví dụ, một số người tự nhiên nhìn thấy các bức tranh lớn và bỏ lỡ các chi tiết nhỏ trong khi những người khác tự nhiên nhìn thấy các chi tiết và bỏ lỡ các bức tranh lớn; một số người là người suy nghĩ tuyến tính trong khi những người khác suy nghĩ theo chiều hướng nghiêng, v.v.
• Naturally, people can’t appreciate what they can’t see. A person who can’t identify patterns and synthesize doesn’t know what it’s like to see patterns and synthesize any more than a color-blind person knows what it’s like to see color. These differences in how our brains work are much less apparent than the differences in how our bodies work. Color-blind people eventually find out that they are color-blind, whereas most people never see or understand the ways in which their ways of thinking make them blind. To make it even harder, we don’t like to see ourselves or others as having blind spots, even though we all have them. When you point out someone’s psychological weakness, it’s generally about as well received as if you pointed out a physical weakness.
• Nếu bạn giống như hầu hết mọi người, bạn không biết người khác nhìn mọi thứ như thế nào và không giỏi tìm cách hiểu họ đang nghĩ gì, bởi vì bạn quá bận tâm đến việc nói cho họ biết những gì bản thân bạn nghĩ là đúng. Nói cách khác, bạn là người sống khép kín; bạn đoán quá nhiều. Suy nghĩ khép kín này rất tốn kém và lãng phí; nó khiến bạn bỏ lỡ tất cả những khả năng tuyệt vời và những mối đe dọa nguy hiểm mà người khác có thể đang cho bạn thấy — và nó ngăn chặn những lời chỉ trích có thể mang tính xây dựng và thậm chí là cứu cánh.

First Principles thinking

• First principle là các quan điểm, quan niệm, core values gốc rõ của công ty, tổ chức. Giống như hiến pháp, nó vượt lên trên hết tất cả những thứ khác như quy định, quy trình và tất cả mọi người ở mọi cấp độ nên đề cao và bảo vệ các first principles này.
• Trong bối cảnh công ty phát triển nhanh, mọi thứ có thể sẽ rất hỗn loạn. Khi mà mọi thứ thay đổi nhanh, nhiều quy trình, quy định có thể không còn phù hợp nữa. Khi nhận ra các vấn đề như vậy thì bạn và đội ngũ của bạn không được làm việc cứng nhắc theo đúng quy định, quy trình mà thay đổi, đưa ra quyết định theo các core values (first principle) và thông báo cho các bên liên quan về vấn đề quy định, quy trình nào đõ đã lỗi thời, thay đổi.
• VD: theo core value customer come first, nếu bạn thấy một vấn đề nào đó gây ảnh hưởng không tốt tới lợi ích của các khách hàng thì bạn cần đưa ra quyết định hợp lý hơn nếu bạn thấy điều này là cần thiết, bạn có thể thông báo cho quản lý, và các bên liên quan vì vấn đề này hoặc xin ý kiến của họ.
• Cho dù quản lý của bạn có muốn bạn làm theo đúng quy trình và bạn vẫn thấy các điều đó là sai thì bạn vẫn nên escalate, đưa ý kiến của bạn lên các cấp cao hơn. Các quản lý cần khuyến khích, tạo điều kiện cho đội ngũ của mình phản bác, nói lên khi thấy có vấn đề. Việc không nói lên vấn đề cần được nhắc nhở và phạt thật nặng nếu xảy ra lặp đi lặp lại.

Proactive, play offense - dành thời gian để lên kế hoạch

• Vòng xoáy công việc làm bạn mệt mỏi? Thường xuyên phải xử lý hết vấn đề này tới vấn đề khác?
• Stress trong công việc nhiều khi vì bạn không kiểm soát được tình thế, có quá nhiều việc phải làm, khi đang xử lý vấn đề này thì vấn đề khác phi tới. Như nếu bạn mới được promote lên làm quản lý, team lead, khi mà chúng ta phải đối mặt với nhiều khó khăn chưa gặp bao giờ, những khó khăn chưa được chuẩn bị. Giống như việc bạn chưa biết lái xe đạp mà đã phải đèo 5-6 người ngồi sau vậy.
• Khi gặp các khó khăn như vậy, có người sẽ kệ, bỏ việc đó hôm sau làm, nhưng những người ham việc sẽ cố gắng OT, brute-force cố làm để xử lý hết vấn đề. Nhưng nếu suy nghĩ một cách thấu đáo thì nếu bạn càng làm tốt, bạn càng được promote thì khối lượng công việc, độ khó công việc của bạn càng cao nên cố mấy thì cũng chỉ có 24 tiếng 1 ngày. Bạn đang ở chế độ phòng ngự (play defense), bị công việc tấn công.
• Như khi bạn được promote lên làm leader thì được expect là đi lead (dẫn lối) người khác làm việc, nhưng nói thật bạn sẽ có cảm giác là công việc đang dẫn bạn đi. Các vấn đề cứ liên tục lôi kéo bạn vào hết việc này tới việc khác, cảm giác là không còn thời gian để làm việc gì khác, cảm giác chỉ có thể thực sự làm việc khi về nhà, ban đêm hoặc vào cuối tuần.
• Đầu tiên thì chúc mừng bạn, vì bạn đã đạt tới điểm tới hạn của bản thân, lúc này bạn sẽ bị ép phải lớn, phải phát triển lên, vì nếu không thay đổi thì sớm muộn gì, sớm thì 2 tháng, muộn thì 2 năm bạn cũng sẽ ngã vì burn out.
• Điều thứ 2, quan trọng hơn, đó là bạn cần tỉnh táo, cần nhận biết được thực tại là mình đang không làm chủ được công việc, cuộc sống của mình và cần đặt ra mục tiêu là lấy lại được quyền kiểm soát.
• Khi có thời gian rảnh, thay vì dành toàn bộ vào việc nghỉ ngơi, lảng tránh vấn đề đang gặp phải thì bạn cũng nên dành thời gian chuẩn bị, lên kế hoạch để chuyển sang chế độ tấn công (play offense).
• Bạn cần biết là vấn đề thì chắc chắn sẽ qua, có khi bạn còn quên cả vấn đề sau 1-2 năm, nhưng cách bạn nhận thức về vấn đề, lên kế hoạch với nó mới là quan trọng.
• Một số framework mình thấy hữu dụng trong các vấn đề này là mô hình 5 bước của Ray Dalio, tập trung vào những gì bạn có thể kiếm soát và chấp nhận những gì bạn không kiểm soát được (stoicism) và phương pháp bulletproof problem solving của McKinsey (sẽ được nhắc tới kĩ hơn trong tài liệu này).

Evolve yourself, always learning - Liên tục học hỏi và phát triển bản thân

• Để đạt các mục tiêu của cá nhân bạn (có thể là tăng thu nhập, có thành tự cá nhân) hay đạt các mục tiêu của công ty rất challenging hiện tại (như có tăng trưởng tốt, tạo ra sản phẩm dịch vụ đạt tiêu chuẩn cao) thì việc bản thân bạn hay thậm trí toàn bộ team member tại OCG cần phải phát triển kĩ năng, kinh nghiệm, kiến thức lĩnh vực hay các thực tế mới là điều bắt buộc để đạt được mục tiêu này.
• Vì mức độ khó công việc càng ngày càng cao (đặc biệt với đặc thù OCG khi mà các sản phẩm tăng trưởng nhanh và liên tục có thêm sản phẩm mới), nên dù bạn có thông minh hoặc nhiều kinh nghiệm tới mấy, nếu bạn ngừng không học thêm các kĩ năng mới, sẽ tới thời điểm yêu cầu công việc vượt qua khả năng của bạn dẫn tới chất lượng công việc đi xuống, không đạt được mục tiêu.
• Với một môi trường nhiều người trẻ, thiếu kinh nghiệm, khối lượng kiến thức cần học, phát triển là quá nhiều, thị trường và các trend mới liên tục thay đổi mà thường thì thời gian có để phát triển các kiến thức này là rất ngắn dễ gây ra cảm giác ngộp, không thể làm được.
• Vì vậy bên cạnh việc có mindset luôn luôn học tập thêm điều mới, mỗi người cần có phương pháp nghiên cứu và phát triển bản thân hiệu quả.
• Bạn có thể tự mình hoặc nhờ các vị trí quản lý, leader xác định rõ mục tiêu cần đạt được của bạn là gì, xác định để đạt được mục tiêu đó thì cần những kiến thức, kĩ năng gì. Sau đó xây dựng một kế hoạch phù hợp nhất với mình để đạt được các kĩ năng, kiến thức cần có đó.
• Trong quá trình học các kiến thức mới hay làm việc sẽ xảy ra những khó khăn, xung đột làm cho bạn nản trí, nhưng hãy nhớ lại mục tiêu bạn đưa ra ở đây là gì và việc đạt được mục tiêu sẽ giúp bạn và tổ chức những gì. Từ đó đảm bảo các kế hoạch để phát triển các kĩ năng cần có được thực hiện.
• Luôn giữ thái độ open-minded, tò mò, mong muốn tiếp nhận các kiến thức mới. Khi phát hiện mình thất bại hay còn thiếu khả năng, kiến thức, thay vì tự ti về bản thân hãy coi đó như là một điều tốt, một cơ hội để cải thiện khả năng của bản thân mình. Nên thẳng thắn thừa nhận với các thất bại và sau đó tập trung vào tìm giải pháp cải thiện.

Làm một thứ tốt khó, làm một thứ tốt trong thời gian dài càng khó, làm nhiều thứ tốt và trong một thời gian dài cực kì khó.

Việc duy trì hiệu suất cao và ổn định ở góc độ cá nhân thì cần sự kiên trì và kỉ luật, ví dụ như Cristiano Ronaldo năm nay 35 tuổi nhưng chỉ số vẫn cao chót vót vì rất kỉ luật và có chế độ tập luyện, ăn uống cực kì nghiêm khắc suốt mấy chục năm.

Nhưng với một tổ chức từ 15-20 người trở lên, khi mà số module, đầu việc, tính năng mà tổ chức phải làm càng ngày càng nhiều lên thì việc giữ cho toàn bộ hệ thống gồm rất nhiều module này hoạt động ổn định trong khi các module mới được xây dựng đúng kế hoạch là điều cực quan trọng nhưng lại cực kì khó. Yêu cầu có phương pháp, phối hợp và chuẩn bị tốt của nhiều bên.

Nếu bạn tham gia vào quá trình xây dựng phần mềm thì quen với những việc như feature này ở máy dev thì không sao nhưng máy khách hàng thì lỗi, hay nếu bạn là công ty sản xuất thì 10 sản phẩm mẫu đầu không sao nhưng mấy trăm người mua cuối thì lại lỗi, nhầm size...

Tại OCG, trong khoảng 2 năm gần đây số lượng module, dự án, loại dự án (từ xây dựng và bảo trì phần mềm tới sản xuất, thương mại) mà công ty đang duy trì tại mỗi thời điểm là lớn dần lên với nhiều ngành mới hoàn toàn, quy mô nhân sự khá lớn ~150 người. Trong khi đó 100% khách hàng của OCG là khách hàng doanh nghiệp nên việc đảm bảo chất lượng dịch vụ ổn định, an toàn và tin tưởng với khách hàng là điều kiện then chốt quyết định sự sống còn của OCG.

Qua nhiều lần cả tổ chức thử nghiệm và cải tiến, cá nhân mình đã đúc lại ra được phương pháp "chặn trên chặn dưới" để áp dụng vào hầu như tất cả các module tại công ty để đảm bảo chất lượng vận hành sản phẩm luôn ở mức cao.

Các vấn đề khi một tổ chức lớn dần

Khi mà có nhiều người, nhiều teams tham gia vào một module, một mục tiêu nào đó và trong lúc mọi thứ đang diễn ra một cách hỗn loạn, song song thì việc chỉ ra vấn đề của cá nhân hay team nào đó là rất dễ, sẽ thành bới lông tìm vết. Vì vậy việc tập trung tìm các vấn đề cốt lõi (root-cause) để module được cải thiện đúng hướng là rất quan trọng. Cá nhân mình thấy các vấn đề của một module team thường có gốc rễ như sau:

1. Trong giai đoạn xây dựng một module, sản phẩm mới có rất nhiều thứ mà team chưa biết là mình chưa biết (the unknown unknowns), ví dụ khi bạn tham gia vào một ngành đặc thù mà bạn chưa biết rõ: như việc bạn đang làm nhân viên ngân hàng nhưng lại muốn đi mở quán cà phê chả hạn. (Tips nhanh của phần này mà mình học được từ đứa bạn bên FPT là luôn kiếm một người từ tổ chức cũ để lấy văn hóa và phương pháp làm việc kết hợp với một người giỏi và kinh nghiệm trong lĩnh vực mới để giảm thiểu việc unknown-unknowns)
2. Lưu lương sử dụng tăng lên làm cho thiết kế module không còn sử dụng được nữa như: số lượng người dùng vào web nhiều hơn cơ sở dữ liệu có thể chịu nổi, số lượng nhân sự tăng quá nhanh so với khả năng quản lý của manager, ...
3. Trong khi lưu lượng sử dụng làm quá tải module hiện tại thì nhu cầu xây dựng thêm các module mới lại rất cấp thiết. Trường hợp này khá giống với việc khi mà các chính phủ đặt ra mục tiêu tăng trưởng kinh tế trong năm 2020 thì covid-19 xảy ra, hay việc trong khi bạn đang phải fix lỗi của module hiện tại thì bị sếp đưa ra OKR, KPI phải build thêm 2 module mới.

3 vấn đề trên xảy ra đồng thời trong một thời gian dài sẽ dẫn tới giảm năng suất của module team, tinh thần đi xuống, nếu tổ chức có vốn ít thì khả năng dẫn tới hết tiền, thành viên chán làm, nghỉ, nhân viên nhảy việc, mọi cứ xảy ra lặp đi lặp lại như vậy.

Nếu bạn là một startup, nhóm nhỏ thì bạn yên tâm là mình đã gặp rất nhiều team, công ty cực lớn ở Việt Nam họ cũng gặp các vấn đề như vậy, cái khác là họ có đủ vốn, đủ tiền để: (1) chấp nhận lỗ cho tới khi có vòng đầu tư mới và cùng lúc đó (2) tìm cách tối ưu được cách vận hành module của mình cho hiệu quả hơn. Cá nhân mình nghĩ việc (2) tối ưu module là việc sớm muộn sẽ phải làm, nếu quá giỏi hoặc quá mải mê vào (1) tăng vốn sẽ làm cho việc (2) tối ưu module càn ngày càng trở nên khó khăn vì khi đó mức độ phức tạp của module đã rất lớn, số lượng nhân sự đi cùng module cũng lớn nên việc xây mới hoặc thay thế cực kì khó, trong các công ty cực lớn thì số lượng nhân sự kém hiệu quả này tạo nên hệ thống chính trị sẽ là cản trở cực kì nguy hiểm để tối ưu nó.

Dù covid có đang hoành hành, việc kiếm được nhân sự giỏi vẫn là rất khó. Việc các công ty dùng tiền để dành kéo nhân sự của nhau trong một tập nhận sự hữu hạn sẽ chỉ làm cho chi phí của tổ chức tăng lên một cách không an toàn (unhealthy) mà không giải quyết được vấn đề gốc rễ.

Phương pháp "Chặn trên chặn dưới" - Bottom-up, Top-down control

Vì thế mình tin đối với đặc thù mô hình doanh nghiệp Việt Nam thì nên làm chậm mà chắc:

• Các module khi được thiết kế và vận hành cần được tính toán, kĩ lương và khoa học.
• Việc vận hành và duy trì module cần linh hoạt để dễ dàng thay đổi ngay khi cần.
• Không tăng trưởng số lượng nhân sự hay số lượng module quá nhanh khi mà khả năng quản lý chưa tới tầm vì sẽ tạo nên lãng phí và làm việc (2) tối ưu module trở nên cực kì khó khăn sau này.

Đó cũng là các điểm chính của phương pháp "chặn trên chặn dưới".

Chặn dưới - Bottom-up control

Module cần được thiết kế, lập kế hoạch kĩ càng, tính toán nhiều nhất có thể cho các trường hợp có thể xảy ra và nên được review, nhận xét của tập thể đảm bảo tính toàn vẹn, đa chiều. Cần tránh việc "nghĩ ra cái gì là nhảy vào làm luôn" hoặc "cái này cứ để tôi làm rồi tôi sẽ chịu trách nhiệm nếu nó fail".

Thường thì việc thiết kế ban đầu không quá khó vì về cơ bản các bài toán, module hiện nay đều không phải là module mới, chỉ cần google hoặc đi hỏi những người có kinh nghiệm là bạn sẽ có nhiều phương án khá tốt để triển khai. Với những module khó, sự phức tạp lớn thì cần đảm bảo người chịu trách nhiệm thiết kế module (1) có đủ khả năng và (2) được cung cấp đầy đủ tài liệu đào tạo, best practices và (3) có một phương pháp tốt để thiết kế ra module.

Nhưng cái mình thấy mọi người hay làm sai là không chịu viết kế hoạch, document một cách rõ ràng và tường minh ra cho toàn module team để có thể dàng truy cập. Những người chăm làm thì rất ít, lười mô hình hóa module ra, còn những người thích planning, mô hình hóa thì lại không mô hình hóa được một cách đơn giản và tường minh để cho toàn bộ tổ chức có thể dễ dàng hiểu và làm theo.

Tại OCG, khoảng 3 tháng gần đây mình enforce quy trình planning 5 bước theo phương pháp của Ray Dalio với một template planning rõ ràng từ mục tiêu, vấn đề tới design plan để giúp mọi người cùng dùng chung một format trong quá trình đánh giá và triển khai các module design, làm giảm rủi ro module không che đủ trường hợp, khó khăn đặc biệt.

Sau khi áp dụng quy trình 5 bước này cũng giúp cho quản lý nhìn ra điểm yếu của member rõ ràng hơn khá rõ ràng, từ đó giúp cho đội quản lý tại OCG lên được kế hoạch cải thiện tổ chức tốt hơn.

Bên cạnh Google Drive, OCG có một hệ thống wiki nội bộ (gọi là OCG Docs) dùng để lưu các tài liệu quan trọng như Training, Module Info sẽ giúp các Module Design doc dễ được truy cập hơn, giảm thiểu việc quá không tìm được file, gây khó khăn trong quá trình đánh giả thiết kế của module.

Chặn trên - Top-down control

Hiệu năng của module cần được đo đạc thường xuyên, các vấn đề của module cần được phát hiện sớm trước khi nó xảy ra.

Việc đo đạc và phát hiện vấn đề nếu diễn ra tự động, càng yêu cầu ít công sức của module team càng tốt. Tại OCG, các chỉ số của module được push tự động hàng ngày, hàng tuần vào slack qua hệ thống BI dashboards, alert tools. Nếu tổ chức của bạn không có hệ thống công nghệ hoành tránh thì có thể setup các task nhắc nhở và cho một người chuyên đi thu thập các báo cáo này liên tục.

Các chỉ số nên tập trung vào các vấn đề, và tốt nhất thì nên các dấu hiệu của vấn đề để phát hiện ra vấn đề trước khi nó xảy ra, VD: thay vì xem số lượng nhân viên nghỉ việc, thì hãy xem số lượng nhân viên không hài lòng về công việc trong tháng vừa rồi.

Ví dụ khá hay mình được nghe kể là là chủ tịch Vượng (VinGroup) chỉ quan tâm tới số lượng phàn nàn, bad review ở Vinpearl thay vì số lượng khen, ủng hộ. Và mỗi lần gặp phàn nàn là team Vinpearl sẽ phải đi làm giải trình vì sao vấn đề xảy ra.

Ngoài ra, mình khuyến khích tạo ra văn hóa minh bạch và ngang bằng, bất kì ai trong tổ chức cũng có thể xem được các báo cáo, dashboard top-down này và bất kì ai cũng có thể báo cáo vấn đề này lên. Tránh việc quản lý dấu lỗi, che khuyết điểm của đội ngũ và thành viên của mình để module team có thể phát triển bền vững và lâu dài theo Tough Love của Ray Dalio.

Các chú ý cuối

Ngoài các khái niệm chính trên, khi triển khai chặn trên, chặn dưới ở OCG, mình sẽ giao cho 1-2 người để chịu trách nhiệm 2 đầu trên dưới, các chỉ số chặn trên được đưa vào OKR để họp và review hàng tuần. Nếu các chỉ số liên tục có vấn đề thì toàn bộ module team, đặc biệt là người thiết kế module và quản lý của họ cần tự tính toán lại để tìm vấn đề gốc rễ để xử lý.

Việc duy trì và đảm bảo module hoạt động tốt nhiều khi rất mệt mỏi và khó khăn, nhưng nếu làm tốt sẽ làm cho toàn bộ module team có cảm giác đạt được thành tựu, giảm quá tải và áp lực, giúp cho tổ chức lớn mạnh hơn.

“What the CEO wants you to know” - Ram Charan bắt đầu nói về nguyên lý cơ bản của bất kì doanh nghiệp, mô hình kinh doanh nào: phục vụ khách hàng, quản lý tiền hiện quả, dùng tài sản hợp lý, và liên tục cải thiện và phát triển, sau cuối cuốn sách Ram đi qua gần như các thuật ngữ và chỉ số quan trọng, giải thích mối quan hệ thị trường chứng khoán, tài chính với giá trị của doanh nghiệp.

Tác giả Ram nhấn mạnh vào việc một doanh nghiệp thành công rất cần được vận hành một cách hiệu quả, và nhắc tới cuốn sách khác “Execution” mà ông viết cùng Larry Bossidy cựu CEO của HoneyWell - một tập đoàn lớn đa ngành, tập chung vào các ngành công nghiệp nặng.

Nên tiếp đó mình chuyển qua đọc cuốn Execution thì thực sự thấy ấn tượng về cuốn sách cũng như tác giả.

Cuốn sách khá dài (~300 trang) và nói rất nhiều ý, dưới đây là một số ý mình thấy ấn tượng:

• Larry nói về cách mà ông vực dậy một công ty già cỗi và chậm chạp vài chục nghìn người để vượt qua khủng khoảng 9/11/2009 làm ảnh hưởng lớn tới ngành hàng không (thị trường chủ lực của Honeywell), trong đó nhấn mạnh việc thay đổi văn hóa doanh nghiệp, đưa doanh nghiệp trở thành văn hóa vận hành
• Tác giả nhấn mạnh để một bộ máy, doanh nghiệp có thể vận hành tốt cần tư duy và ưu tiên vận hành từ tất cả levels chứ không chỉ team vận hành
• Một trong những điều mà rất nhiều công ty, kể cả các công ty lớn cũng hay mắc phải là chiến lược (strategy) và kế hoạch thực thi (operation plan, design plan) không liên quan tới nhau dẫn tới các chiến lược đề ra thất bại
• Strategy đưa ra không đánh giá tới khả năng hiện tại và quá khứ của doanh nghiệp, thấy thị trường ngon là nhảy vào trong khi chưa có đủ nhân sự, kinh nghiệp triển khai sản phẩm cho thị trường đó dẫn tới hỏng cả thị trường mới lẫn thị trường cũ.
• To execute well there must be accountability, clear goals, accurate methods to measure performance, and the right rewards for people who perform.

Sau khi đọc cuốn sách và thấy được cách mà các công ty rất lớn xây dựng chiến lược, kế hoạch rồi triển khai tới các business units, chuẩn bị và triển khai thì mình thấy khá nhiều insight để update các định hướng tổ chức lại cho OCG và hướng tới những định hướng, mục tiêu lớn hơn rất nhiều, có một số điểm sau:

• Để triển khai tốt thì cần phải có chiến lược và lập kế hoạch tốt và kĩ càng
• Cần có cơ chế thưởng phạt phân minh để motivate Doers, tạo ra văn hóa triển khai cho toàn doanh nghiệp
• Cần có cơ chế follow up chặt chẽ và liên tục
• Cần có hệ thống training, hiring và hệ thống công cụ hiệu quả để đáp ứng được nhu cầu tăng trưởng của tổ chức, đảm bảo tổ chức không bị thiếu các vị trí key, có người thay thế liên tục

Summary: 5/5 cho cuốn execution, 3/5 cho cuốn What the CEO wants you to know

Nếu bạn muốn trở thành quản lý cấp cao thì recommend bạn đọc cuốn Execution, cuốn sách viết khá rõ về các lỗi lầm, yêu cầu cần có cho các vị trí này.

Nhiều người nói họ không biết đam mê của mình là gì? quá nhiều người hỏi câu này và ok đây là một vấn đề. Nhưng dù bạn đã biết đam mê của mình là gì nhưng liệu bạn có biết mục tiêu của bạn trong cuộc sống, công việc là gì không? lý do vì sao bạn đi học, đi làm hàng ngày? ví dụ bạn đam mê lập trình? nhưng mục tiêu của bạn là lập trình cài gì? lập trình đến mức nào? tạo ra sản phẩm gì?

Tôi là một fan của Alan Phan (nếu bạn chưa biết Alan Phan là ai có thể tham khảo website của ông hoặc google Alan Phan), ngắn gọn thì Alan Phan là một doanh nhân người việt thành công, ông đã từng đạt gần tới mốc tỉ phú USD, là doanh nhân Việt đầu tiên IPO trên đất mỹ, Alan Phan là người rất giỏi, có tầm nhìn và điều đặc biệt là ông là người có tâm với đất nước, với thế hệ trẻ của Việt Nam.

Không chỉ là một doanh nhân, Alan Phan còn là một diễn giả rất giỏi, cách nói chuyện của ông rất hài hước và lôi cuốn, Tôi có xem một băng video về một cuộc nói chuyện của Alan Phan tại Đà Nẵng, ông có khuyên các bạn muốn kinh doanh thành công, điều đầu tiên là bạn phải biết mình muốn gì? Mục tiêu về cuộc sống, công việc, sự nghiệp, mục tiêu trong 1 năm, 5 năm hay 20 năm nữa là gì? Sau đó bạn cần có một kế hoạch kinh doanh chi tiết, trong đó bạn cần hiểu rõ sản phẩm bạn kinh doanh là gì, đối thủ cạnh tranh là ai? thị trường là gì? Việt Nam, Đông Nam Á hay toàn thế giới? Mỗi năm cần bao nhiêu tiền? và tốt nhất bạn nên có 1 roadmap rõ ràng.

Tôi chợt nhận ra không biết mình thực sự muốn gì? việc này làm tôi cảm thấy vô định không rõ ràng về định hướng của mình, tôi đã thử nhiều lần nghĩ về việc này trước khi đi ngủ nhưng vẫn chưa ra vấn đề

5 ngày trước là sinh nhật thứ 23 của tôi, vì một lý do nào đó tôi cảm thấy không thoải mái cho lắm, tôi cảm thấy bất an, chênh vênh giữa bộn bề công việc, cuộc sống, có lẽ đây là sinh nhật đầu tiên tôi cảm thấy không vui. Không vui vì mình sau hơn 1 năm chính thức mở công ty các business của tôi vận hành không được trơn chu như dự định ban đầu, có quá nhiều vấn đề xảy ra. Trong khi đó tôi làm việc như điên, quay cuồng cả ngày lẫn đêm mà trong đầu vẫn chưa biết ra mục tiêu của mình là gì, liệu những điều tôi đang làm hiện tại có phải là mục tiêu của tôi, có phải là điều mình thật sự muốn?!

Hôm nay tôi quyết định dành vài tiếng để suy nghĩ về mục tiêu lớn trong công việc của mình, cũng may là lần này mọi thứ đã rõ ràng hơn một chút, giờ tôi sẽ mô tả lại cách tôi tìm ra mục tiêu của mình như thế nào để các bạn có thể tham khảo và biết đâu đó ai đang mông lung về công việc của mình có thể áp dụng và biết được cái mà họ thực sự muốn.

Tìm kiếm mục tiêu

Ok vậy mục tiêu của bài blog này là tìm kiếm mục tiêu, để tìm kiếm mục tiêu của mình tôi đã làm theo các bước sau

1. Liệt kê các dịch vụ, các công ty mà mình ngưỡng mộ, yêu thích
2. Liệt kê các thần tượng của mình
3. Liệt kê các sở thích, mối quan tâm của mình
4. Note lý do vì sao lại làm tối thích thú những dịch vụ này
5. Note những lý do lại ấn tượng, hâm mộ các thần tượng kia
6. Note mình quan tâm, hứng thúc với những sở thích kia ở điểm nào
7. Tổng kết lại và đúc kết điều mình muốn

1. Dịch vụ, công ty mà mình ngưỡng mộ

Name.com
Là nhà cung cấp dịch vụ tên miền với ưu tiên dịch vụ khách hàng cực tốt, phong cách thể hiện rất sáng tạo và thoải mái

DigitalOcean.com
Start-up về cloud hosting, có trang quản lý VPS rất đơn giản, hiệu quả, trang chủ rất nhiều thông tin và làm SEO cực tốt

Apple
Công ty sáng tạo nhất thế giới, thay đổi thế giới rất nhiều lần nhờ các sản phẩm của họ

Facebook
Một sản phẩm được sử dụng bới hơn 1 tỉ người, với khả năng kết nối con người vượt trội, Facebook có tầm nhìn lớn và có thể sẽ thay đổi nhiều thứ

Tổng kết: Tôi muốn tạo ra một dịch vụ chất lượng tốt, có dịch vụ khách hàng tốt, sáng tạo, thay đổi được thế giới hoặc chí ít thay đổi được xã hội Việt Nam

2. Các thần tượng

Bill Gates
Người giàu có nhất thế giới, giá trị tài sản lên tới 80 tỉ USD, làm từ thiện rất nhiều

Steve Jobs
Thiên tài, sáng tạo, đam mê cái đẹp và tạo ra các sản phẩm đẹp và hiệu quả, là người có ảnh hưởng trên toàn thế giới, thay đổi thế giới nhiều lần

Alan Phan
Đặc biệt tâm huyết với thế hệ trẻ Việt Nam, quan tâm tới tương lai và chính trị Việt Nam

Mark Zuckerberg
Một người trẻ có tầm nhìn rất lớn, nắm trong tay sản phẩm có thể thay đổi thế giới

Tổng kết: Tôi muốn trờ thành một người giàu có (giàu cỡ nào thì tôi xin giữ cho riêng mình), sáng tạo, tạo ra các sản phẩm đẹp, hiệu quả, có ảnh hưởng lớn, bằng cách nào đó có ích cho đất nước, xã hội, và có tầm nhìn lớn để biết đâu có thể thay đổi xã hội (chính trị ?!)

3. Các mối quan tâm, sở thích

Công nghệ
Mong muốn tự động hóa con người

Chính trị
Nhân quyền, tự do chính trị, tham nhũng

Việt Nam
Phát triển kinh tế Việt Nam, giúp mọi người có cơ hội làm giàu

Games
Thích game hành động, bắn súng

Tổng kết: tôi muốn những việc tôi làm sẽ tối ưu tự động hóa, giải phóng sức lao động của con người khỏi những công việc lặp đi lặp lại để mọi người có thể tập chung vào làm những việc khác có ích hơn, muốn cải thiện tình hình chính trị, xã hội, kinh tế tại Việt Nam. Và đặc biệt tôi muốn tham gia vào ngành công nghiệp game trong tương lai gần, phát hành các game của chính mình

Tổng kết

Và cuối cùng tôi muốn tổn hợp lại mục tiêu của tôi (trong công việc) như sau

1. ​Tạo được ít nhất một sản phẩm, dịch vụ tốt, hàng triệu người yêu thích và sử dụng
2. Kiếm được nhiều tiền, đủ để làm từ thiện
3. Có tầm nhìn lớn, giúp ích cho đất nước, xã hội Việt Nam, thay đổi xã hộ, thay đổi thế giới
4. Tâm huyết cho thế hệ sau, tạo điều kiện cho người khác làm giàu
5. Nổi tiếng nhờ làm được những việc phi thường
6. Tự động hóa công việc của con người
7. Thành công trong ngành game

Tôi có đam mê với máy tính từ năm lớp 3, tôi thường hay qua nhà mấy anh sinh viên hàng xóm chơi game đua xe RoadRash, năm lớp 6 tôi được sắm máy tính đầu tiên. Thời gian này cũng chỉ tập tọe chơi game như star craft. Năm lớp 9 bắt đầu được tiếp xúc với internet, tôi bị choáng ngợp bởi các website forum nhạc, game online… những điều này thôi thúc mong muốn làm 1 website về game cho mình. Thế là tôi bắt đầu lọ mọ học HTML, code flash… cũng làm được 1-2 game flash vui vui.

Freelancer - cu li chính hiệu

Tháng 8, 2008. Sau khi biết trượt đại học, gia cảnh cũng khó khăn thôi thúc tôi kiếm tiền. Với vốn tiếng anh chấp nhận được và am hiểu qua loa về các website bán hàng trực tuyến sau 1 thời gian chơi “cc” (cái này có thể 1 số bạn không hiểu) Tôi bắt đầu lọ mọ lên website scriptlance.com để thử kiếm tiền.

Dự án đầu tiên

Tôi tham gia bid vào 1 dự án làm website liệt kê các gói cước điện thoại trả sau cho 1 khách hàng ở anh với giá bid là $200 trong thời gian 10 ngày. Cũng không hy vọng là sẽ được chấp nhận vì có khoảng 10 freelancer Ấn Độ khác cũng bid và cạnh tranh với mình. Nhưng may mắn thay lại được khách bên này liên lạc lại và muốn mình làm nhưng với điều kiện là không trả trước gì cả, sau khi có demo mới trả 50%. Mình cũng chẳng có gì để mất nên nhận luôn. Do lần đầu làm nên cũng phải mất gần 1 tháng mới xong được dự án này. Nhưng sau đó tôi nhận được 1 reviews 5 sao của khách hàng trên scriptlance, giúp tôi nhận được khá nhiều dự án trên website này.

Kết quả

Đến khoảng cuối năm 2009, tôi không làm freelancer trên các website freelance như scriptlance.com nữa do đã có nguồn dự án khác ổn định hơn. Sau hơn 1 năm chạy đôn đáo trên các chợ người online này, thành quả lớn nhất của tôi là được xếp hạng #101 trên ~20.000 developers trên scriptlance.com và tôi cũng đúc kết được mấy điều sau:

1. Dân Ấn Độ quá đông và quá nguy hiểm
Một thằng tây có thể thuê 1 thằng Ấn Đô làm bất cứ thứ gì nó muốn và với cái giá mà kể cả 1 nước nghèo như Việt Nam cũng không cạnh tranh nổi. Dù bạn có đưa giá của bạn là bao nhiêu đi nữa thì cũng sẽ có 1 thằng Ấn Độ trả giá thấp hơn bạn

2. Bọn tây cũng không ghê gớm như ta vẫn tưởng
Cho dù tây văn minh thật đó, nhưng nhiều thằng vẫn sẵn sàng quịt tiền của bạn bất cứ khi nào có cơ hội.

3. Hãy nhận thêm dự án mới bất cứ lúc nào bạn có thể
Cho dù bạn còn 2 dự án chưa làm nhưng hãy cứ nhận thêm dự án mới có thể, khi bạn có ít thời gian sẽ giúp bạn làm việc nhanh hơn và hiệu quả hơn. Điều này 1 sẽ giúp bạn có thêm tiền, 2 ép bạn phải tìm cách nào đó để làm công việc của bạn hiệu quả hơn (VD: học ngôn ngữ mới, tìm cách viết code ngắn và hiệu quả hơn…)

4. Biến môi trường làm việc của bạn thành môi trường học tập
Khi làm freelance, bạn sẽ nhận được rất nhiều dự án đủ loại, hãy tận dụng điều này để học nhiều điều mới nhất có thể. Hãy sử dụng framework mới cho dự án mới của bạn để tìm framework nào thỏa mãn bạn nhất.

Dù bạn có làm được bao tiền, 90% những gì bạn đã làm sẽ chết
Tôi từng kiếm được khá nhiều tiền khi làm freelancer trên scriptlance. Nhưng có một sự thật đau lòng là 90% dự án tôi tham gia dù chất lượng tốt xấu thế nào đều chết hoặc chẳng có mấy người sử dụng

Thuơng hiệu của riêng mình

Cuối năm 2009, tôi bắt đầu thành lập 1 team gọi là Brodev chuyên phát triển các module cho Phpfox - 1 nền tảng mạng xã hội có thể coi là Facebook clone. Sau 1 thời gian làm được 3-4 modules cho Phpfox, đúng thời điểm Phpfox tìm kiếm đối tác chính thức của họ để thực hiện các dự án customize nền tảng này, Brodev may mắn được chọn và list trên website của họ là đối tác chính thức. Từ đó, tôi có 1 nguồn dự án ổn định giúp tôi có thể tập chung làm việc và học nhiều thứ mới, có ích hơn mà không phải mất công đi tìm khách hàng nữa. Thu nhập của tôi cũng tăng lên do không còn phải cạnh tranh với dân Ấn Độ nữa.

Nhưng đây lại là khoảng thời gian tôi bị bọn tây hành nhiều nhất, việc bắt đầu đi ngủ vào 6-7h sáng là điều hết sức bình thường. Nhưng do kiếm được tiền, xây dựng được thứ gì đó của riêng mình nên tôi làm việc rất chăm chỉ.

Thành lập công ty

Cuối năm 2011, rất nhiều người quen nhờ tôi làm website cho họ, nhưng mình cũng chả có thời gian mà làm nên sau 1 hôm tình cờ nghĩ rất 1 hệ thống có thể giúp mọi người có thể tự động làm ra website theo ý thức (Siêu Web sau này) tôi ấp ủ điều này và rất muốn bắt tay vào làm nó nhưng do quá bận với công việc “làm thuê cho tây” của mình nên không thể bắt tay vào được.

Sau đó vào khoảng tháng 3, 2012 đây là giai đoạn thi tốt nghiệp khóa tôi ở trường ĐH, sau đó cũng là khoảng thời gian thực tập. Các bạn bè làm trong team Brodev lần lượt nghỉ (cũng có 1 phần do cách điều hành của tôi không được ổn lắm, chưa đưa ra được định hướng lâu dài cho team của mình). Sau đó là khoảng thời gian 2 tháng khủng hoảng của tôi, khá nhiều dự án dang dở còn lại mà chỉ 1 mình làm. May mắn vẫn có 1 số người bạn trong Sài gòn nên tôi lại out source bớt cho họ. Tôi quyết định đánh liều: một mình thành lập công ty khi chưa tốt nghiệp, chưa đi làm ở bất cứ công ty nào cả.

Rất may tôi được sự hỗ trợ của 1 người bạn thân từ cấp 3, có kinh nghiệm nhân sự và quản lý nên đã giúp tôi xây dựng được 1 team mới, kêu gọi lại được 1 số thành viên ở team cũ quay lại và quan trọng hơn là giúp tôi hiểu được rõ hơn về mục tiêu của mình. Tôi cho rằng đây là lúc tôi chính thức thật sự xây dựng thứ gì đó có ý nghĩa, không chỉ cho riêng mình mà còn cho những người đang sát cánh cùng tôi. Blog này sẽ là 1 hồi ký kể lại chặng đường của tôi và Brodev, tôi sẽ viết lên các suy nghĩ bài học của mình khi điều hành công ty lên blog này để những ai quan tâm có thể tìm hiểu thêm về tôi cũng như Brodev